Osobenosti jezika...

Jezik se javlja kao moć govora - kao sposobnost ljudi da imenuju stvari i da govore. Jezik je dakle sredstvo (instrument) komunikacije. On je dvostruko artikulisan ili određen:

1. planom sadržaja - to su jedinice sa značenjem (reči)

2. planovi izraza - jedinice bez samostalnog značenja koje svojom kombinatorikom daju jedinice za značenje: PILAV, LAV, VILA, PILA, PLIVA, IVA, VAL, LIPA, PLAV, VAPI, PIVA. Jezik je ekonomičan sistem - ima u našem jeziku 30 glasova, od kojih se može dobiti na desetine hiljada reči. A to znači da ga odlikuje i bogata produktivnost.

Jezik kao najsavršenije sredstvo komunikacije, karakteriše svojstvo dislokacije, tj. da se može govoriti o stvarima koje su prisutne i odsutne, onome što je postojeće i izmišljeno, pomoću njega čovek menja vreme i prostor.

O jeziku se može govoriti kao o društvenoj kategoriji (nastaloj u društvu i označava odnose u njemu), ali i kao o psihološkoj kategoriji (on je u svesti čoveka, izražava njegovo biće).

Tamo gde imamo plan sadržaja ili jedinice sa značenjem možemo govoriti o jeziku kao sistemu znakova, koji su usvojili članovi jedne jezičke zajednice radi međusobnog sporazumevanja (komunikacije).

GOVOR je zvučna realizacija jezika kao sistema znakova.

Jezički znak čine:

1. ono što označava - OZNAKA

2. OZNAČENO (svaki element našeg iskustva)

Oznaka je akustična ili zvučna slika (to je ono što čujemo)

Označeno je predmet, pojava, biće, pojam.

PAS = konkretna domaća životinja, koja laje i ujeda.

Jezički znak (reč) - osnovna jedinica u jezičkom sistemu.

oznaka + predmet = SMISAO

Jezik kao sredstvo sporazumevanja i sistem znakova, pored ekonomičnosti i produktivnosti, karakterišu ga i druga svojstva: menjanje (nastaje, traje, neke reči odumiru), raznovrsnost i određene norme (pravila).

JEZIK I KOMUNIKACIJA

Jezik je osnovna spona među ljudima. Kažemo "OSNOVNA", zato što komunikacija uključuje i druga sredstva - gestove, mimiku, vizuelne i zvučne znake, matematičke simbole. Komunikacija može da postoji između ljudi i ljudi, ljudi i mašina, mašina i mašina. Glavni zadatak jezika je pružanje neke poruke i opštenja među ljudima. Jezik je uslovljen društvenim, kulturnim i tehnološkim kretanjima koja ga čine promenljivim. Jezička komunikacija pokazuje da je jezik znak ličnog identiteta (otkriva svest čoveka, njegova osećanja, obrazovni nivo) i kolektivne pripadnosti (iz njega se vidi kom narodu pripada pojedinac). On ističe sličnosti među ljudima, ali i ukazuje na njhove razlike. Karakteriše ga IZRAŽAVANJE misli, osećanja, svega onoga što je u biću i saopštavanje neke informacije koje imaju određeni naučni karakter ili opšti smisao. Njegove funkcije su mnogostruke, od kojih je najznačajnija upravo saznajna - prenošenje sa znanja i iskustva kako ličnog tako i kolektivnog, zbog čega i kažemo da je u jeziku pamćenje i prenošenje svekolikog znanja ljudskog. Jezik dakle stvara i menja svet - u njemu su tekovine mnogih civilizacija (enciklopedije, biblioteke, mašine sa memorijom).

Moć jezika je velika, pa se zbog toga treba s pažnjom odnositi prema njemu: raditi na njegovom bogaćenju, birati reči i znati kad, gde i kako nešto izraziti. Sa jezikom ide napredak, uspeh čoveka, ali i nevolje i neuspesi.

U sistemu jezičke komunikacije može doći do nerazumevanja ili nesporazuma, razlog može biti: suvišna upotreba nekih elemenata (prezasićenost), smetnja ili šum, pogrešna upotreba reči. 

Epska poezija (epika)...

EPOS - govor, reč, priča

Svako delo u kome se nešto pripoveda spada u epsku poeziju.

- Predmet pripovedanja: događaj, ljudska sudbina, uzima se iz spoljašnjeg sveta

- Objektivni književni rod: pripovedanje teče mirno sa puno detalja, pripoveda se o prošlom, pripovedač je u ulozi svedoka (posmatrača) ili učesnika, postoji takozvana mirnoća pripovedanja

Oblici pripovedanja:

1. pripovedanje u  I licu - kada je pripovedač učesnik u događaju

2. pripovedanje u  III licu - kada je pripovedač posmatrač, onaj koji sve vidi i sve zna (sveznajući)

Pripovedanje može biti hronološko, retospektivno, paralelni tok pripovedanja.             

Kompozicija epskog dela

Radnja u epskom delu sa nizom događaja koji je čine, odvija se postupno, gradacijski, prolazeći kroz etape koje se imenuju kao: ekspozicija, zaplet, kulminacija, peripetija, rasplet.

Likovi - nosioci radnje, psiholoških stanja i ideje pisca ili osnovnog smisla dela.

Dva aspekta lika: spoljašnji izgled (portret) i karakter (unutrašnja svojstva).

Prikazivanje lika:

-neposredno - u vidu piščevog komentara ("Kao dječak bio je žestok, bio je prijek i ljut")

-introspektivno kada lik razmišlja o sebi, preispituje sebe i tako nam daje informacije o svom karakteru

-dijalektno

Priprema za pismeni zadatak...

I Analiza teme - ona se vrši da bi se uočio zahtev teme, tj. težište i materija teme.

Izgled šume u jesen

šume - materija teme

izgled u jesen - težište teme

Jesen pored Drine

Jesen - materija teme

pored Drine - težište teme

Knjiga je najbolji drug

Knjiga - materija teme

je najbolji drug - težište teme

Analiza teme je potrebna da ne bismo promašili temu

II Prikupljanje materijala - da ne bi zadatak bio površan i nedorečen, potrebno je da se prikupi što više materijala za obradu date teme. Kod prikupljanja materijala koristi se: pamćenje, mišljenje, čulna iskustva, emocije i mašta.

III Izrada plana - nakon prikupljanja materijala vrši se selekcija ili odabiranje pojedinosti koje će biti korišćene. Kada se izvrši izbor, pravi se kompozicija ili raspored izabranog materijala. Određuje se šta će biti u uvodu, šta će sve sadržavati razrada i kojom pojedinošću ćemo završiti zadatak (zaključak)

Plan zadatka ili usmenog izlaganja potreban je da bi se ostvarila 3 načela:

1. načelo jedinstva

2. načelo progresije

3. načelo ravnomernosti

IV Provera plana

V Izrada pismenog zadatka ili realizacija isplaniranog - obraća se pažnja na upotrebu svake reči, svake fraze i rečenice, na upotrebu pravopisa i celine koje unose preglednost u zadatku.

Treba izbegavati reči sa opštim značenjem, kao i reči čije bi značenje moglo biti pogrešno upotrebljeno.

VI Provera napisanog - da se isprave eventualne jezičke, pravopisne i stilske greške.

Književnost po postanku...

Književnost po postanku:

-narodna (usmena, nepisana)

-umetnička (pismena)

Karakteristike narodne književnosti

-anonimna je - ime autora se gubi u vremenu

-prenosi se prostorno i traje kroz vreme

-promenljivost - menja svoj oblik (menja se početak i kraj, red reči, nešto se dodaje ili izostavlja), ali tema i siže ostaju

-varijantnost - pojava jedne pesme ili priče u više varijanti u narodnim umotvorinama sadržan je kolektivni duh (pogledi, običaji i verovanja, život jednog naroda u određenom vremenskom razdoblju)

-stereotipnost - ponavljanja na planu rečenice, jezika pripovedanja

-jednostavnost i siromaštvo u jeziku temama i motivima.

Umetnička (pisana) književnost

-autor je poznat

-izražava pojedinačan odnos prema svetu i životu

-bogatstvo u temama, motivima i jezičkom izrazu

-složenost dela i raznovrsnost u rodovima i vrstama

Narodna umetnička književnost deli se na:

-poeziju

-prozu

Poezija se deli na:

-lirkse

-epske

-epsko lirske pesme

Lirske pesme su:

1. mitološke

2. obredne

3. običajne

4. posleničke

5. ljubavne

6. porodične

7. šaljive

8. rodoljubive

9. pesme iz NOB-a

Epske pesme su:

ciklusi:

1. neistorijski

2. pretkosovski

3. kosovski

4. Kraljevića Marka

5. pokosovski

6. hajdučki

7. uskočki

8. oslobođenja Crne Gore

9. oslobođenja Srbije

Epsko-lirkse pesme su:

1. balade

2. romanse

Proza:

1. novele (m. priče)

2. bajke (ž. priče)

3. legende

4. anegdote

5. basne

6. priče o životinjama

7. šaljive pripovetke

8. kratke narodne umotvorine:

a) poslovice

b) izreke

v) zagonetke

g) pitalice

d) brzalice idr.

NARODNA PROZA

Deli se na sledeće vrste:

-bajke (nestvarne, izmišljene, fantastičke priče)

-ozbiljne priče (novele)

-šaljive priče

-priče o životinjama

-basne

-legende

-anegdote

-poslovice

-pitalice

-zagonetke sa odgonetkama

  

        

Lirska poezija...

Tri književna roda:

1. lirska poezija (lirika)

2. epska poezija (epika)

3. dramska poezija (drama)

Lirika - naziv potiče od grčke reči LIJRA instrument uz koji se pevana.

U početku je sastavni deo muzike, pevanja i igre (taj prvobitni oblik u kome se spaja više umetnosti naziva se sinkretizam)

Nema radnje, događaja i likova. Umesto toga naglašavaju se osećanja i lični doživljaji sveta, zbog čega se ona označava kao subjektivni književni rod.

U lirskoj pesmi postoji glavni motiv ili pesnička tema koja se razvija pomoću niza drugih motiva koji čine strukturu pesme.

Stih, ritmička i melodijska organizacija pesme.

Sažetost (emocija ne trpi rasplinutost i odlaganje, već zahteva celovitost i izricanje u jednom dahu).

Podela lirike:

1. narodna

2. umetnička

Podela narodne lirike:

-mitološke

-obredne: dodolske, koledarske, kraljičke

-običajne: tužblaice, svatovske,  zdravice, uspavanke

-porodične

-ljubavne

-pesme o radu (radeničke)

-šaljive

-pesme o NOB-u

Kompozicija je umetnički postupak, kako su pojedinosti raspoređene ili uskalđene. Naziv potiče od latinske reči (COMPOSITIO - što znači složiti, sastaviti, uskladiti).

Pojam književnosti...

1. Književnost u širem smislu:

(literatura od reči LITTERA - slovo) podrazumeva sve što postoji kao knjiga (naučne knjige, umetnička dela - pripovetke, romani, drame, pesme)

2. Književnost u užem smislu:

književnost kao vrsta umetnosti (nazivi: umetnost reči, lepa književnost, beletristika, pesništvo, poezija)

Pojam POEZIJA može se, takođe, tumačiti dvojako: u širem smislu - kada podrazumeva sve što pripada umetničkoj književnosti: lirska poezija, epska poezija, dramska poezija i u užem smislu kada se odnosi samo na dela u stihu.

Razlika između naučne književnosti i umetničke ili lepe književnosti je u sledećem: naučna književnost koristi se pojmovima i izražava u činjenicama, deluje samo na svest - obrazuje; lepa književnost se izražava u slikama, deluje na svest, maštu i osećanja - obrazuje i vaspitava.

Književnost kao umetnost

Izražajno sredstvo književnosti kao umetnosti je REČ, pa je nazvana i UMETNOST REČI.

Predmet književnosti je priroda, društvo, odnos ljudi u njemu, čovek i njegove misli i osećanja - STVARNOST.

Književnost kao umetnost polazi od stvarnosti, ali je neprenosiv doslovno, već na osnovu nje stvara novu stvarnost, poznatu kao umetnička stvarnost ili svet književnog dela.

Pesnik iz postojeće stvarnosti uzima ono što mu treba, što je prepoznatljivo i od toga, koristeći imaginaciju (maštu) stvara nešto novo, bogatije, uzvišenije.

Književno delo je neponovljiva slika postojećeg sveta, ali može biti i slika nekog nepostojećeg sveta, koji je moguć i koji će tek doći. Zato i dva sveta u književnom delu: stvarnosni svet i utopijski svet književnog dela.

Umetničko književno delo obuhvata 3 vremenske dimenzije:

1. prošlost

2. sadašnjost i

3. budućnost,

zbog čega je uvek aktuelno i blisko, nezavisno u kom se vremenu čita.



DRUŠTVENA ULOGA KNJIŽEVNOSTI

   
Pisci nalaze teme i građu za svoja dela u sredini u kojoj žive, u društvu i prilikama koje vladaju u njemu. Napisano književno delo namenjeno je ljudima - društvu. Književnost, dakle, polazi od društva i vraća se društvu, delujući na njega pozitivno ili negativno. Književnost deluje tako što je čitalac pod uticajem piščevog odnosa prema društvu, tj. po uticajem njegovih pogleda na svet.

Jedan od značaja književnosti je SAZNAJNI ili OBRAZOVNI. Čitajući dela sa različitom tematikom, čovek proširuje svoje vidike, obogaćuje svoja saznanja o prirodi, o životu i ljudima.

Književnost ima i vlastiti značaj - uči čoveka onome što je dobro i plemenito, omogućava mu da razlikuje hrabrost od kukavičluka, istinu od laži, iskrenost od licemerja i da prihvata ono što čoveka čini istinskim čovekom. Pošto je svako umetničko književno delo građeno na unutrašnjem skladu svih pojedinosti i pošto ima za cilj da kod nas pokrene osećaj lepog i da nam pruži duhovni užitak, to ona ima i ESTETIČKI ZNAČAJ ili ulogu. A to znači da budi u nama smisao za harmoniju, za lepotu izražavanja, za sve što deluje uzvišeno.


NAUKA KNJIŽEVNOSTI

1. Istorija književnosti:
-izučava nastanak i razvoj književnosti po etapama i razdobljima, zadržava se na društvenim prilikama u kojima dela nastaju i koje ih uslovljavaju, prati stvaranje pojedinih pisaca kao predstavnika pojedinih razdoblja.
Postoje opšte i posebne istorije književnosti.

2. Teorija književnosti:
-tumači kako nastaje književno delo, izučava strukturu dela, objašnjavajući podrobno sve elemente koji čine delo onim što ono jeste (tema, fabula, likovi, motivi, vreme i prostor, kompozicija), istražuje jezik i stilska izražajna sredstva - objašnjava ih i definiše, bavi se književnim radovima, vrstama i njihovim karakteristikama.

3. Književna kritika - posrednik je između književnog dela i čitaoca, pomaže mu da bolje shvata delo i uoči njegove umetničke vrednosti. Izučava dakle delo i vrednuje da nastojeći da u njemu uoči sve ono što je dobro i što čini njegove slabsoti. Kritika može biti u vidu studija ili iscrpnih razmatranja i u vidu prikaza (novinska i časopisna kritika). U vrednovanju književnog dela ona se oslanja na teoriju književnosti i estetiku (opšta nauka o umetnostima).


STRUKTURA KNJIŽEVNOG DELA

Uključuje veći broj pojmova bez kojih nije moguće razmatranje jednog književnog dela.

1. TEMA - probelm o kome se piše (može biti događaj, predmet, ljudska sudbina), sadržana je u naslovu, a preuzeta iz društvene stvarnosti. Tema treba da bude aktuelna, zanimljiva i originalna.

2. TEMATIKA - veći broj tema u nekom delu, naročito u romanu ili nekom spevu.

3. MOTIV - manja jedinica od teme, više motiva u svakom delu zbog čega se i govori o motivskoj strukturi dela. Motiv može da bude vezan za opis, događaj, osećanje, ideju, neki predmet. Postoje statički i dinamički motivi, trenutni i lutajući ili večni motivi.

4. FABULA - prisutna kod epskih i dramskih dela, obuhvata radnju i nju čini niz događaja uzročno posledično povezanih. Ona je povezana dinamičkim motivima.

5. SADRŽINA - sve pojedinosti sadržane u jednom delu (opis, tema, događaji, situacije, monolog, dijalog, likovi).

6. IDEJA - opšta misao u delu ili pogled na svet koji izvire iz dela, poruka dela. Postoji piščeva ideja i čitaočeva ideja, koje se mogu sagalsiti, a i ne moraju.

7. OPIS, DESKRIPCIJA ili PEJZAŽ - slikovito prikazivanje prirode ili izgleda junaka. Opis može biti sledeći:
a) opis spoljašnjeg prostora - eksterijer
b) opis unutrašnjeg prostora - enterijer
v) spoljašnji opis junaka - portret


LIK

Lik je nosilac radnje, događaja, stanja i ideje u epskom i dramskom delu. Lik u delu mora biti konkretan, jer deluje u konkretnim situacijama. Konkretnim ga čine određene karakteristike, spoljašnje i unutrašnje. Zahvaljujući tim pojedinostima koje se sklapaju u slike, lik postaje individualizovan - nosilac je osobina koje su svojstvene samo njemu. Međutim, lik je nosilac i nekih opštih karakteristika društva, sloja ili profesije kojoj pripada. Lik je, prema tome, i predstavnik društva - TIP. Jedan lik čini:
a) portret
b) karakter
Portret može da utiče na socijalno poreklo junaka i vreme u kome živi, ali može biti i u funkciji unutrašnjih stanja ili raspoloženja.
Karakter podrazumeva sva unutrašnja svojstva junaka, bilo da su pozitivna ili negativna. Karakter se u delu može saznati:
-iz komentara pisca
-iz postupaka lika
-iz dijaloga/razgovora sa drugim ljudima
-iz pričanja drugih o njemu i njihovog odnosa prema njemu
-iz monologa
-iz unutrašnjeg monologa (tok svesti)
Prema ulozi u delu likovi mogu biti galvni i sporedni. Sporedni likovi su vrlo važni za otkrivanje smisla dela i bolje upoznavanje glavnog lika.
Postupci likova moraju biti motivisani - mehanizam motivacije mora da postoji, to jest sve mora biti ubedljivo i s razlogom učinjeno (jedno mora da proističe iz drugog)

Sadržina i forma čine jedinstvo. Forma podrazumeva oblikovanje i način ispoljavanja sadržine (kompozicija je oblik u kome je dato delo, jezik i sva izražajna sredstva)

Portret upućuje na socijalno poreklo, upućuje na unutrašnje stanje.

Karakteristike - niz spoljašnjih i unutrašnjih pojedinosti kojima je doređen jedan lik.

Prototip - pojedinac koji služi kao model ili uzor u građenju lika, preuzet iz stvarnog života.

Misao u književnom delu javlja se kao lično iskustvo pisca ili pak kao kolektivno iskustvo i često je u formi sažetog razmišljanja (sinteze) ili poslovice.
 

Ideja književnog dela izvire iz postupaka likova, iz dijaloga i monologa i pretstavlja opšti smsiao dela ili pogled pisca na delo. Ona je rezultat prelamanja mnogih gledišta i iskustava likova i misli u delu.

Pored opšteg smisla književnog dela ili glavne ideje postoje drugi smislovi koji izviru iz pojedinih delova ili celina. U analizi se može ići od pojedinačnih smislova ka opštem, ili obrnuto. 

        

O čitanju...

Čitanje je najpouzdaniji način sticanja znanja, bogaćenja i menjanja čovekove ličnosti.

Dva oblika čitanja umetničkog dela

1. Pasivno čitanje:

-čitalac nije zainteresovan u dovoljnoj meri za delo (nije motivisan), čita površno (neudubljuje se), preskače pojedine delove, ne podvlači, nepravi beleške

2. Aktivno čitanje:

-čitalac je zainteresovan za delo (motivisan je), čita pažljivo i uočava pojedinosti, jer nastoji da više sazna i da što celovitije doživi književno umetničko delo. Unosi celog sebe: osećanja, misli i maštu (mašta mu pomaže da oživi vreme, ljude i događaje). Čitalac pravi zabeleške (o temi dela, po likovima i njihovim postupcima, lepe opise i misli junaka). Oni najaktivnije beleže svoje utiske o delu (da li je delo dobro ili ne i zašto). Beleži se i mišljenje kritičara o delu i piscu.